Ас беру деген не?
Ас беру — қайтыс болған адамды еске алып, оның рухына арнап ел-жұртқа дастарқан жаю дәстүрі. Асқа туыстар, көршілер, марқұмды білетін адамдар жиналады, Құран оқылып, марқұмның рухына бағышталады, ол туралы жылы сөздер айтылады.
Ас — той емес, еске алу жиыны. Сондықтан ол сабырлы, ұстамды өтеді.
Ас қашан беріледі: жетісі, қырқы, жүзі, жылдық ас
Қазақ дәстүрінде марқұмның асы бірнеше рет беріледі. Көп отбасы ұстанатын күндер: жетісі — қайтыс болғаннан кейінгі жетінші күн; қырқы — қырқыншы күн; жүзі — жүзінші күн, оны кейбір отбасылар ғана береді; жылдық ас — бір жыл толғанда, әдетте соңғы үлкен ас.
Күндер отбасы мен өңірге қарай өзгереді: кейде қырқы мен жүзін біріктіреді, жылдық асты демалыс күнге жылжытады. Діни сұрақтар бойынша мешіт имамына немесе ҚМДБ-ға жүгінген дұрыс.
Жылдық ас беру тәртібі
1. Отбасы астың күнін белгілеп, туыстар мен жақындарға алдын ала хабар береді.
2. Қонақтар жиналған соң имам немесе молда Құран оқып, марқұмның рухына бағыштайды.
3. Дастарқанға ас тартылады, марқұм туралы естеліктер айтылады.
4. Соңында дұға оқылады, қонақтарға тарату беріледі.
Дастарқанға не қойылады, асқа не таратылады?
Ас дастарқаны — қазақтың дәстүрлі дастарқаны: ет, сорпа, бауырсақ, қазы-қарта, тәттілер, жеміс. Көп отбасында марқұмды еске алып жеті шелпек пісіреді — бұл ескі ырым.
Қонақтарға орамал, шай, тәттілер салынған дорба таратылуы мүмкін. Нені тарату — отбасының шамасына қарай, міндетті тізім жоқ.
Жылдық аста не айтылады?
Марқұм туралы «Иманы жолдас болсын», «Жатқан жері жайлы болсын», «Топырағы торқа болсын» дейді. Ас иелеріне «Асыңыз қабыл болсын» дейді. Ұзақ сөйлеудің қажеті жоқ: бір-екі жылы сөз жеткілікті.
Ас иесінің сөзі, мысалы: «Ағайын-туыс, құда-жекжат, дос-жаран! Әкеміз [есімі] дүниеден озғанына бір жыл толды. Бүгін оның жылдық асын беріп, рухына Құран бағыштадық. Жұмыстарыңызды қойып, ортамызда болғандарыңызға рақмет. Асымыз қабыл болсын».
Қонақтың сөзі, мысалы: «[Есімі] ағамыз елге сыйлы, ақылшы адам еді. Жатқан жері жайлы болсын, иманы жолдас болсын. Артында қалған ұрпағына Алла амандық берсін. Асыңыз қабыл болсын».
Асқа барғанда: не апарады, не киеді
Асқа ұстамды, жинақы киіммен барады: жарқыраған, ашық түсті киім кимеген жөн, әйелдер көбіне орамал тартады. Көп жерде ас иесіне көмек ретінде ақша немесе дастарқанға шай, тәтті алып барады — бұл әр отбасында әртүрлі және міндетті емес.
Асқа қалай шақырады?
Бұрын асқа әр туысты телефонмен немесе кісі жіберіп шақыратын. Қазір бір суретпен шақыру ыңғайлы: онда марқұмның фотосы мен есімі, астың күні, уақыты мен мекенжайы бар — суретті де, видеоны да WhatsApp тобына бірден жібересіз.
Мұндай шақыру ұстамды, байсалды түстермен безендіріледі.
