Тұсау кесер деген не?
Тұсау кесер — баланың алғашқы қадамын тойлайтын қазақтың көне дәстүрі. Бала жүре бастағанда аяғына жіп байлап, оны құрметті адам қияды. Ырым бойынша, тұсауы кесілген бала сүрінбей, нық басып, өмір жолында алға жүреді.
Тұсау — малдың аяғын байлайтын жіп. Баланың аяғындағы жіпті кесу оны сол байлаудан босатып, кең жолға шығару деген мағына береді.
Тұсау кесер неше жаста жасалады?
Тұсау кесер бала өз бетімен алғашқы қадамын баса бастағанда өткізіледі — көбіне 10–14 айлығында, яғни шамамен бір жасында. Нақты күнді отбасы өзі таңдайды: бала жүре бастаған соң көп кешіктірмеуге тырысады. Кейбір отбасылар тұсау кесерді баланың бір жасқа толған туған күнімен бірге өткізеді.
Ала жіп: мағынасы және қалай байланады
Тұсау кесерде баланың аяғына көбіне ала жіп — ақ пен қара жіптен есілген екі түсті жіп байланады. Көп отбасы ақ пен қараны өмірдегі жақсылық пен жамандық деп түсіндіреді: ала жіпті кесіп, балаға жамандықтан аулақ, ақ пен қараны ажырата білетін адам болып өссін деп тілейді.
Ала жіппен баланың екі аяғын бос байлайды: бала қысылмауы үшін жіп тартылмауы керек. Кейбір өңірлерде ала жіптің орнына басқа жіп немесе түрлі түсті таспа қолданылады — әр отбасының өз ырымы бар.
Тұсауды кім кеседі?
Тұсауды кесуге отбасы ел құрметтейтін, ширақ, ісі оңға басқан адамды таңдайды. Баланың мінезі мен жолы тұсау кескен адамға тартады деп сенеді. Сондықтан көбіне әжесі, сыйлы ақсақал, жолы болғыш таныс немесе отбасы жақсы көретін жақын адам шақырылады.
Тұсау кескен адамға алғыс ретінде кәде — көйлек, орамал немесе басқа сыйлық береді.
Рәсім қалай өтеді: реті
1. Қонақтар жиналады, бала мен ата-анасына жақсы тілектер айтылады.
2. Жерге ақ жол — ақ мата немесе кілем төселеді. Ақ жол — баланың өмір жолы ашық, адал болсын деген тілек.
3. Баланың аяғына ала жіп байланады, тұсау кесуші жіпті қайшымен қияды.
4. «Тұсау кесер» әні айтылады, бала ақ жолмен алға жүреді, ата-анасы оны алдынан шақырып, демеп отырады.
5. Жолдың соңына заттар қойылады: бала қайсысын бірінші ұстаса, ырым бойынша, болашақта сол іске бейім болады.
6. Шашу шашылады, қонақтар баланы құттықтап, бата береді.
Тұсау кесерде алдына не қояды?
Ақ жолдың соңына бірнеше зат қояды. Ырым бойынша, бала алғаш ұстаған зат оның болашақ ісін меңзейді: кітап — білім, домбыра — өнер, қалам — оқу, ақша — молшылық, кілт — үй мен шаруа. Қазір бұларға телефон, микрофон, стетоскоп сияқты заманауи заттарды да қосады. Бұл — ойын-тамаша, баланы ештеңеге міндеттемейді, заттарды отбасы өз қалауымен таңдайды.
Нағашылары (анасының туыстары) балаға жаңа киім, ойыншық немесе алтын-күміс бұйым әкелуі жиі кездеседі.
Тұсау кесер тілегі
Қадамың құтты болсын, балапаным! Басқан жолың ақ болсын, алдыңнан тек жақсылық шықсын.
Ұл балаға: Тұсауың кесілді, жолың ашылды! Әкеңдей азамат, атаңдай ел ағасы бол. Жүрген жеріңде абырой тап.
Қыз балаға: Нұр жүзді, мейірімді болып өс, қызым. Әжеңнің ақылын, анаңның мейірімін ала жүр. Қадамың жеңіл болсын!
Бір жасқа толған балаға: Бір жасың құтты болсын! Аяғың жерге нық тисін, жолың ұзақ, ғұмырың бақытты болсын.
Ата-анаға: Балаңыздың қадамы құтты болсын! Қызығын көріп, қуанышына кенеліңіздер.
Тұсау кесерге дайындық: шақыру, орын, қонақ
Тұсау кесерге жақын туыстар мен достар шақырылады. Қонақтарды 2–3 апта бұрын шақырған дұрыс: тойлар көбіне демалыс күндеріне түседі, ал ел алдын ала жоспарлайды.
Шақыруды әр қонаққа телефонмен бір-бірлеп айтпай, бір сілтеме етіп WhatsApp-қа жіберу ыңғайлы: онда күні мен уақыты, картадағы мекенжайы, баланың суреті және «келемін» деп белгілейтін анкета бар — қанша қонақ келетінін алдын ала білесіз.
